1

Paracetamol (ook: acetaminophen) is het meestgebruikte pijnstillende en koortsverlagende middel ter wereld. Het wordt vaak afzonderlijk gebruikt, maar ook combinaties met codeïne of cafeïne (vanwege de claim van snellere werking) komen veel voor. Paracetamol wordt vrijwel altijd goed verdragen en geeft nauwelijks aanleiding tot maagklachten. Gebruik in combinatie met aspirine of met andere NSAID's is niet altijd aan te bevelen, omdat hierdoor de analgetische (pijnstillende) werking niet hoeft toe te nemen, maar de bijwerkingen van elk van de stoffen wel tot uitdrukking kan komen. Er zijn vele combinaties, zoals paracetamol met codeïne in verschillende sterkes (alleen op recept), paracetamol met cafeïne en acetylsalicylzuur (aspirine) en nog andere varianten. De analgetische werking wordt er inderdaad niet beter op, behalve bij paracetamol met codeïne, een licht opioïde middel (afgeleid van opium). Indien men meer dan 60 mg codeïne per dag gebruikt is de kans op (een lichte) verslaving aanwezig. De meeste artsen zijn hiervan op de hoogte en schrijven vaak een dosering voor van max. 60 mg codeïne, bijvoorbeeld 3 x daags 1 tablet paracetamol/codeïne 500/20 mg, of 2-3 x daags 2 tabletten paracetamol 500/10 mg.

De chemische formule van paracetamol is: C8H9NO2 (N-acetyl-4-aminofenol). De naam Paracetamol is afgeleid van de chemische naam: Para-acetylaminofenol. Omdat het patent op paracetamol inmiddels is verlopen, is paracetamol makkelijk en tegen lage kosten verkrijgbaar.

Er bestaan van paracetamol verschillende toedieningsvormen: tabletten, capsules (zeldzaam), drank (slechte smaak) en zetpillen. Paracetamol wordt vaak ingenomen in de vorm van een tablet, maar wanneer de maag van streek is (braken) kan ook een zetpil worden gebruikt. Voor kinderen die moeite hebben met het slikken van de tabletten of onwillig zijn, is een zetpil ook een betere keuze. De tabletten en zetpillen zijn beschikbaar in verschillende doses. Voor kinderen van 6 tot 9 jaar worden 250 mg doseringen van tabletten gebruikt, kinderen van 9 tot 12 jaar krijgen 500 mg, en volwassenen kunnen 1 of 2 tabletten van 500 mg (liefst beginnen met 2x 500 mg als opstartdosis) of een zetpil van 1000 mg per keer gebruiken.

Maximale dosis per dag (=24 uur!) is 6-8x 500 mg voor de tabletten (bij chronisch gebruik 6x 500mg), 3-4x 500-1000 mg voor de zetpillen. Er dient een periode van minimaal 3-4 uur tussen de doseringen in te zitten. In de bijsluiter staat meestal een dosering van maximaal 6x 500 mg of 3x 1000 mg aangegeven. Indien men de pijn met een lagere dosering kan bestrijden is dat sterk aan te bevelen!

Leverbeschadiging kan optreden bij chronisch gebruik van 6000-8000 mg per dag. Bij een (eenmalige) dosis van 25 gram of meer wordt de lever zodanig beschadigd dat geen herstel meer mogelijk is en de patiënt uiteindelijk overlijdt aan de gevolgen van levernecrose.

Het is erg belangrijk om de doseringsaanbevelingen zorgvuldig te volgen, want de normale maximale gebruiksdosis van paracetamol zit niet zover van een giftige of zelfs levensgevaarlijke dosis af: er is een geringe therapeutische breedte. Bij meer dan 8000 mg (16 tabletten van 500 mg) op een dag is het onder bepaalde omstandigheden al mogelijk dat er zodanige schade aan de lever toegebracht wordt dat men hieraan kan overlijden. Dit gaat niet op een prettige manier en duurt dagen tot weken. Doordat het erg eenvoudig is over grote hoeveelheden paracetamoltabletten te beschikken wordt het middel vaak gebruikt bij een poging tot zelfdoding, wat dus kan resulteren in een pijnlijke langzame dood. Vaak overleeft de persoon het toch en houdt deze er een forse leverbeschadiging aan over en veel ellende.

Een overdosis paracetamol kan, indien er tijdig wordt ingegrepen, door een arts behandeld worden met Acetylcysteïne (generisch product of verkocht onder de merknaam Lysomucil) als antidotum of tegengif. De acetylcysteïne bevordert de uitscheiding van de schadelijke paracetamolmetabolieten, dit gaat hepatoxiciteit (leververgiftiging) en renaal falen (blokkage van de nieren) tegen.

In de Verenigde Staten wordt paracetamol verkocht als Non-aspirin pain killer en ook onder de merknaam Tylenol. Hier wordt soms een 320 mg tablet gebruikt.

Paracetamol verzacht de pijn, omdat het een inhibitor is van bepaalde vormen van het cyclo-oxygenase (COX), een enzym dat arachidonzuur omzet in prostaglandinen, stoffen die de zenuwuiteinden gevoeliger maken voor pijnprikkels. Het exacte werkingsmechanisme wordt nog niet goed begrepen maar het is duidelijk tamelijk verschillend van die van aspirine en de andere NSAID's.

2

<<< home

PIJNSTILLERS
Er bestaan drie soorten pijnstillers: paracetamol, de NSAID's (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs), en de opiaten. Tegen zenuwpijn worden ook wel middelen tegen depressie en epilepsie voorgeschreven.

Zoals bij alle pijnstillers is langdurig gebruik niet aan te raden. Bij langdurig gebruik van hoge doseringen Paracetamol kan leverbeschadiging optreden. Er bestaan veel combinatie-preparaten met paracetamol. In het algemeen zijn deze niet sterker werkzaam dan paracetamol alleen. Wel zijn ze vaak veel duurder. Het is dus niet zinvol om aan deze combinatie-preparaten geld te verspillen.  

NSAID's
Er zijn veel NSAID's in de handel. Een aantal zijn zonder recept bij de drogist verkrijgbaar (aspirine, ibuprofen, naproxen). Deze middelen zijn chemisch afgeleid van aspirine, dat oorspronkelijk is gemaakt uit de bast van treurwilgen. Alle NSAID's zijn behalve pijnstillend en koortswerend, ook sterk ontstekingsremmend. Door deze eigenschap worden ze veel gebruikt bij ziekten, waarbij de pijn door ontsteking wordt veroorzaakt (zoals bijvoorbeeld rheuma).

Het voert te ver om hier alle NSAID's op te noemen. Wel belangrijk is om te melden dat ze ernstige bijwerkingen kunnen hebben. De bekendste is natuurlijk maagpijn en de kans op een maagzweer. De kans hierop neemt toe met de leeftijd. Ook als men veel alcohol drinkt of middelen als prednison slikt heeft men een grotere kans op een maagzweer bij het gebruik van NSAID's. Als men bij het gebruik van NSAID's maagpijn krijgt, is het raadzaam dit aan de dokter te melden. Andere bijwerkingen zijn de vertraagde bloedstelping (sneller blauwe plekken, wondjes blijven langer bloeden). Patiënten die antistollingsmiddelen nemen kunnen beter geen NSAID's slikken.  
Ook kunnen NSAID's de nierfunctie remmen waardoor men vocht vasthoudt. Oudere mensen met een verminderde hart- of nier-functie moeten dan ook voorzichtig zijn met het slikken van NSAID's. Hoewel NSAID's dus ernstige bijwerkingen hebben, zijn zij bij verstandig gebruik effectieve pijnstillers. Waar mogelijk, moet men langdurig gebruik vermijden.    

Opiaten
Deze geneesmiddelen zijn afgeleid van morfine. Morfine werd vroeger uit papaverbollen gemaakt (opium). Bekende middelen zijn codeïne, tramadol, morfine, methadon, fentanyl (de pleister). Codeïne en tramadol zijn zwakke opiaten. Dat wil zeggen dat het pijnstillend effect wat minder is dan van 'echte' morfine. Vooral van codeïne is het pijnstillend effect gering; het wordt eigenlijk vooral gebruikt als anti-hoest middel.

Morfine en methadon zijn sterke opiaten. Het zijn zeer sterke pijnstillers. In tegenstelling tot de bovengenoemde NSAID's en paracetamol is er geen echte maximumdosis. In theorie kan men altijd meer pijnstilling verkrijgen door de dosis te verhogen. In de praktijk lukt dit natuurlijk niet altijd, omdat men last kan krijgen van de bijwerkingen. Er kunnen vele bijwerkingen optreden. De meest voorkomende is verstopping (obstipatie). De meeste artsen schrijven bij een opiaat dan ook meteen een laxeermiddel erbij voor. Een andere bijwerking die bijna altijd na enkele dagen over is, is misselijkheid. Sufheid komt voor, maar kan ook een teken zijn dat de dosering te hoog is. Enige uitleg over verslaving is hier op zijn plaats. Verslaving aan morfine komt voor, maar lang niet zo veel als men denkt. Het is niet zo dat men bij gebruik van morfine altijd verslaafd wordt. Bij het overgrote deel van de patiënten blijkt het altijd mogelijk de morfine weer af te bouwen. Wel is het zo dat er gewenning optreedt. Dit betekent dat men na een periode van morfine-gebruik, de tabletten niet zo maar mag stoppen. Om ontwennings-verschijnselen te voorkomen, moet men het langzaam afbouwen.

Angst voor verslaving is dan ook niet terecht en mag nooit een reden zijn om géén of te weinig morfine te nemen. Tot nu toe is het gebruik van opiaten beperkt tot tijdens en na operaties en tot het behandelen van pijn bij kanker. De laatste jaren worden opiaten ook voorgeschreven aan patiënten met pijn die niet het gevolg is van kanker. Zo wordt morfine wel gegeven aan patiënten met reuma, artrose, of pijn na een beschadiging van het zenuwstelsel (bijv. een dwarslaesie).

Er bestaan vele verschillende preparaten. De meest gebruikte zijn morfine retard en de fentanyl-pleister. Morfine retard (Merknamen zijn Kapanol, MS Contin, Noceptin) is een zg. depot-preparaat. Dit betekent dat de tablet, na inname, het medicament langzaam afgeeft. Het grote voordeel is dat men maar twee keer per dag een pil hoeft te slikken. Nadeel is dat een verhoging van de dosis maar langzaam effect geeft. Bij zg. 'doorbraakpijn' moet men een sneller werkend middel nemen, bijv. Morfine-drank. De Fentanyl-pleister (Durogesic pleister) is een pleister die op de huid geplakt wordt. In de pleister zit fentanyl, een sterk opiaat. Deze stof gaat door de huid de bloedbaan in en geeft dan een sterk pijnstillende werking. Het effect merkt men na ongeveer 12 uur; het effect duurt ongeveer drie dagen. Om de twee-drie dagen moet men een nieuwe pleister opplakken. De Fentanyl-pleister is patiënt-vriendelijk, maar heeft ook als nadeel dat men bij snelle toename van pijnklachten een ander (sneller werkend) middel erbij moet nemen. Het is belangrijk om zich te realiseren dat de doseringen van morfine-tabletten niet overeenkomt met de dosering van fentanyl-pleisters. Behandeling van zenuwpijn Na beschadigingen van zenuwweefsel (zoals een hersenberoerte, dwarslesie, zenuwontsteking bij suikerziekte) kan zenuwpijn ontstaan. Deze pijn is het gevolg van afwijkende geleiding van pijn-prikkels in zenuwen. Men kan dit vergelijken met een verkeerd aangesloten telefoondraad, waardoor de telefoon constant blijft rinkelen. Het zenuwstelsel wordt dan de constant in actie gebracht omdat het denkt dat er ergens een weefselbeschadiging is.

Dit soort pijn is vaak niet goed te verminderen met de 'gewone' pijnstillers zoals hierboven beschreven. Bij zenuwpijn geeft men vaak geneesmiddelen die de prikkelgeleiding in zenuwen vertragen. Hiervoor gebruiken we vaak antidepressiva en anti-epileptica. Het is goed om zich te realiseren dat deze tabletten niet worden voorgeschreven omdat de dokter denkt dat 'het wel tussen de oren zit'. Deze middelen worden speciaal tegen de pijn voorgeschreven. Veelgebruikte tabletten zijn amitriptyline (Tryptizol, Sarotex) en carbamazepine (Tegretol). 

3

<<< home

pijn programma's
Wanneer men wat betreft zijn pijnklachten medisch is uitbehandeld, krijgt men vaak te horen: "U moet er mee leren leven". Dit is gemakkelijk gezegd, maar niet zo eenvoudig om te doen. Er bestaan pijn-programma's die tot doel hebben de gevolgen van chronische pijn te behandelen, gericht op het leren omgaan met de pijn en niet om de pijn weg te nemen. Doel van een Pijn-programma Een pijn-programma is bedoeld te helpen om, ondanks de pijn, zo goed mogelijk te functioneren. Bij chronische pijn spelen zowel lichamelijke en sociale factoren een rol. Bij U is waarschijnlijk in het verleden gebleken dat lichamelijke factoren niet of nauwelijks te beïnvloeden waren: ondanks uitgebreid onderzoek en behandeling bleef U pijn te houden. Zoals gezegd, spelen ook psychische factoren een rol. Dit betekent niet dat uw pijnklachten inbeelding of psychisch van aard zijn. Wel is het zo dat hoe u over uw pijn denkt, wat u doet en laat vanwege de pijn, hoe uw gezinsleden met u omgaan en uw eigen gevoelens beïnvloeden de pijn-ervaring sterk. Deze psychische aspecten van pijn werken als een soort volumeknop, waarmee de pijnbeleving te beïnvloeden is. Tijdens het programma wordt aan een aantal belangrijke gevolgen van het hebben van langdurige pijn gewerkt: Uw lichamelijke conditie Meestal laat de lichamelijke conditie van mensen met chronische pijn te wensen over. Vanwege de pijn gaat men steeds minder bewegen, activiteiten uitvoeren. Dit leidt uiteindelijk tot een verslechterde conditie.

Daardoor wordt men nog meer beperkt in het dagelijks functioneren. Op een doordachte manier leert u verschillende oefeningen uit te voeren. Door het oefenen verbetert Uw conditie. Als Uw lichamelijke conditie verbetert, zult u weer meer kunnen en zich ook beter voelen. De spierspanning Mensen met pijn ervaren vaak meerspanning. Pijn vertaalt zich lichamelijk in gespannen spieren. Tijdens het programma leert U te ontspannen, ook in voor U moeilijke situaties. Ontspannen mensen met een goede conditie voelen zich beter en hebben de indruk 'bergen te kunnen verzetten'. Leren omgaan met pijn Om te kunnen omgaan met pijn is het belangrijk om te weten wat pijn precies is. U krijgt informatie over pijn en de factoren die de pijn beïnvloeden. Daarbij wordt ingegaan op uw eigen situatie. Welke rol spelen deze factoren en op welke wijze is dat te veranderen? Overigens wordt ook uw (eventuele) partner bij het programma betrokken. Deze leert de juiste manier van reageren voor het geval u eens "een terugval krijgt".

De doelen van het behandelprogramma zijn:
• Verbeteren van de lichamelijke conditie
• Verminderen van spanning
• Verbeterd functioneren ondanks de pijn  

Wanneer is een Pijn-programma zinvol? Het programma is geen 'wondermiddel'. Voor het slagen van het programma is uw eigen inzet belangrijk. De opzet is te leren 'zinvol te leven met pijn'. Men moet dus niet verwachten dat de pijn na afloop van het programma verdwenen is. Is men nog altijd op zoek naar een behandeling die de 'pijn wegneemt', dan is een pijn-programma niets voor u. Ook moet men zich realiseren dat zo'n programma een flinke investering vraagt. Er bestaan geen kant en klare oplossingen. Uzelf moet werken aan veranderingen die voor u belangrijk zijn. Dit kan voor iedereen anders zijn. Voordat men aan een pijn-programma begint, vindt onderzoek plaats door de fysiotherapeut en de psycholoog.

Deze onderzoeken u uitgebreid en bekijken of het programma zinvol voor u is. Aangezien het programma veel tijd en moeite van u vergt, moet van tevoren vast staan of U er baat bij zult hebben. Wanneer U besluit om deel te nemen, wordt U gevraagd om een contract te tekenen waarin de voorwaarden voor deelname zijn beschreven.

Inhoud van een Pijn-programma
Het programma bestaat uit de volgende onderdelen:
• Het aanleren van ontspanningstechnieken
 • Conditie-verbetering
• Lessen over pijn en hoe er mee om te gaan
• Hydrotherapie: bewegen in warm water
• Huiswerk: oefeningen die u thuis moet doen
Na 6 weken wordt de behandelfrequentie afgebouwd, eerst naar 2x per week, en op het laatst nog 1x per week.
In de 6e week is er een partnermiddag.

Hier kan Uw partner kennis maken met de behandeling die U ondergaat. Tijdens de afbouwfase worden afspraken gemaakt over het voortzetten van bepaalde activiteiten. Het is immers het allerbelangrijkste om de opgebouwde winst na het programma zelf te blijven bijhouden. Enkele weken na afloop van het programma is er een terugkomdag. Het doel hiervan is om te zien hoe u de adviezen in de dagelijkse praktijk heeft kunnen toepassen.  

Waar worden Pijn-programma's gegeven?
In de meeste revalidatiecentra en op veel afdelingen Revalidatie van algemene ziekenhuizen worden dit soort programma's gegeven. In veel gevallen wordt deelname vergoed door de ziektekostenverzekeraar.

4

<<< home